Gamelan Melayu
 Persembahan Gamelan Melayu di Istana Maziah, Kuala Terengganu, Terengganu. (1937) | |
| Nama lain | Gamelan Pahang Gamelan Terengganu |
|---|---|
| Pengelasan | |
| Dikembangkan | Berkembang dalam lingkungan jaringan istana Johor Lama, Riau–Lingga, Pahang dan Terengganu[1][2][3][4][5] |
| Lebih banyak rencana atau maklumat | |
sunting · sunting di Wikidata | |
Gamelan Melayu, juga dikenali sebagai Joget Gamelan, ialah kesenian istana Melayu yang menggabungkan muzik dan tarian. Kesenian ini secara tradisinya dikaitkan dengan istana diraja Pahang dan Terengganu, dan merupakan salah satu cabang tradisi gamelan yang berkembang di Kepulauan Asia Tenggara. Walaupun mempunyai hubungan sejarah dengan tradisi gamelan di wilayah lain, gamelan Melayu berkembang dengan lagu, tarian dan gaya persembahannya yang tersendiri.[6]
Tradisi gamelan Melayu berakar dalam lingkungan istana Johor lama dan Riau–Lingga sebelum berkembang di Pahang pada abad ke-19 melalui hubungan kekeluargaan antara keluarga diraja Melayu. Di Pahang, kesenian ini berkembang sebagai hiburan dan persembahan istana sebelum mencapai kemuncak perkembangannya di Terengganu pada awal abad ke-20. Selain muzik yang dimainkan dengan alat seperti gong, gambang dan metalofon, tradisi ini turut merangkumi himpunan tarian istana yang dikenali sebagai Joget Gamelan.[1][2][3]
Di Terengganu, gamelan Melayu mencapai kemuncak perkembangannya pada zaman pemerintahan Sultan Sulaiman Badrul Alam Shah, dengan peranan penting Tengku Ampuan Mariam dalam memelihara dan memperkaya kesenian ini. Ketika itu, pelbagai lagu dan tarian baharu dicipta, manakala bentuk persembahan gamelan Melayu turut diperhalus. Selepas Perang Dunia Kedua, tradisi ini mengalami kemerosotan sebelum mula dihidupkan kembali pada tahun 1960-an melalui usaha bekas penggiat istana, penyelidik dan badan-badan kebudayaan.[4][5]
Pada masa kini, gamelan Melayu diajarkan dan dipersembahkan di pelbagai institusi pendidikan, kumpulan seni dan organisasi kebudayaan di seluruh Malaysia. Tradisi ini turut diiktiraf sebagai sebahagian daripada warisan kebangsaan negara dan didaftarkan dalam Daftar Warisan Kebangsaan pada tahun 2009.[7][4]
Istilah dan sebutan
[sunting | sunting sumber]
Perkataan gamelan telah lama digunakan di pelbagai daerah di Nusantara sebagai rujukan kepada kumpulan alat muzik yang terdiri daripada gong, gendang, gambang, saron dan alat-alat pukulan yang lain. Istilah gamelan berasal daripada bahasa Jawa, iaitu gamel yang bermaksud memukul. Walaupun menggunakan nama yang sama, tradisi gamelan yang berkembang di setiap wilayah mempunyai bentuk muzik dan amalan persembahan yang tersendiri.
Dalam kalangan istana Melayu, gamelan merujuk kepada tradisi muzik dan tarian yang berkembang dalam lingkungan istana Johor–Riau, Riau-Lingga, Pahang dan Terengganu. Daripada tradisi inilah lahirnya kesenian yang pada hari ini lebih dikenali sebagai gamelan Melayu.[6]
Pada abad ke-19 dan awal abad ke-20, istilah gamelan Pahang lebih kerap digunakan kerana Pahang merupakan pusat utama perkembangan tradisi tersebut pada ketika itu.[2][8] Selepas kesenian itu berkembang pesat di Terengganu pada awal abad ke-20, muncul pula sebutan seperti Gamelan Terengganu dan Joget Terengganu, khususnya dalam kalangan istana dan masyarakat setempat.
Istilah Joget Gamelan pula merujuk kepada tarian yang dipersembahkan dengan iringan gamelan. Menurut Marion D'Cruz, perkataan joget pada masa lalu mempunyai makna yang lebih luas daripada penggunaannya hari ini dan digunakan untuk pelbagai bentuk persembahan tari dalam masyarakat Melayu. Oleh sebab itu, Joget Gamelan pada asalnya merujuk kepada tradisi tarian istana yang diiringi muzik gamelan dan tidak semestinya sama dengan joget sosial yang dikenali pada masa kini.[9]
Selepas tradisi ini dihidupkan semula pada tahun 1960-an, nama gamelan Melayu semakin meluas digunakan oleh institusi kebudayaan, sarjana dan badan-badan yang terlibat dalam pemeliharaan warisan.[10][11] Nama tersebut kemudiannya menjadi sebutan yang paling lazim digunakan di Malaysia bagi membezakan tradisi ini daripada pelbagai bentuk gamelan lain yang terdapat di Nusantara.
Walaupun berasal daripada keluarga gamelan yang sama, gamelan Melayu berkembang mengikut acuan budaya istana Melayu. Hal ini dapat dilihat pada alat muzik yang digunakan, lagu-lagu yang dimainkan, bentuk tarian serta adat persembahannya yang berbeza daripada tradisi gamelan di Jawa dan Bali.[4][12]
Sejarah
[sunting | sunting sumber]
Rujukan Awal Gamelan di Alam Melayu
[sunting | sunting sumber]Tradisi gamelan di Alam Melayu telah disebut dalam beberapa karya sastera Melayu lama. Salah satu rujukan terawal terdapat dalam Hikayat Banjar, yang berasal dari abad ke-17. Karya ini menggambarkan sebuah perarakan sungai beradat yang diiringi pelbagai kumpulan muzik, termasuk gamelan cara Malayu, serta gamelan Makassar, Cina dan Jawa. Hal ini menunjukkan bahawa pelbagai gaya gamelan serantau sudah dikenal di kepulauan Melayu ketika karya tersebut disusun.[13]
Dalam Sulalatus Salatin pula, kisah lawatan Sultan Mansur Shah ke Majapahit turut menyebut tentang persembahan muzik di istana. Naskhah yang diketahui hari ini berasal dari awal abad ke-17 dan menggambarkan sebuah pesta yang berlangsung selama empat puluh hari empat puluh malam, dengan muzik Melayu dan Jawa dimainkan bersama. Antara alat muzik yang disebut ialah sekati, celimpong dan gambang. Walaupun istilah gamelan tidak disebut secara langsung, alat-alat tersebut berkaitan dengan tradisi gamelan.[14]
Asal usul di Kesultanan Johor lama
[sunting | sunting sumber]Asal usul gamelan Melayu berkait rapat dengan tradisi istana yang berkembang dalam lingkungan kerajaan Johor lama dan wilayah-wilayah yang mempunyai hubungan politik serta kekeluargaan dengannya. Pada ketika itu, hubungan antara istana Melayu tidak terbatas kepada urusan pemerintahan semata-mata, malah melibatkan pertukaran adat, kesenian, pemuzik dan penggiat budaya. Melalui jaringan inilah pelbagai bentuk kesenian istana tersebar dari satu negeri ke negeri yang lain.[2]
Tradisi gamelan sendiri telah lama wujud di beberapa bahagian Kepulauan Melayu sebelum diterima sebagai sebahagian daripada budaya istana Melayu.[12][1] Menurut Dwiono Hermantoro, gamelan pernah berkembang di beberapa kerajaan serantau seperti Banjar, Kutai dan Lingga, dan sering dikaitkan dengan kehidupan istana serta golongan pemerintah.[15]
Menjelang akhir abad ke-18, gamelan telah menjadi sebahagian daripada hiburan dan upacara istana yang berkaitan dengan Kesultanan Johor–Riau.[3] Dalam suasana tersebut, gamelan semakin rapat dengan tradisi tarian istana dan berkembang mengikut cita rasa masyarakat Melayu. Daripada perkembangan inilah lahir bentuk persembahan yang kemudiannya menjadi asas kepada gamelan Pahang dan gamelan Terengganu.[12]
Hubungan kekeluargaan antara kerabat diraja turut membantu penyebaran tradisi ini. Apabila berlaku perkahwinan diraja atau perpindahan kerabat antara negeri, alat muzik, pemuzik dan penari sering dibawa bersama. Melalui cara inilah tradisi yang berkembang dalam lingkungan Johor–Riau terus diwarisi dan berkembang di beberapa pusat pemerintahan lain, terutama di Lingga dan Pahang.[1][2][3]
Gamelan di Riau–Lingga
[sunting | sunting sumber]
Selepas Perjanjian Inggeris-Belanda 1824, wilayah selatan bekas Kesultanan Johor–Riau muncul sebagai Kesultanan Riau-Lingga. Di bawah pemerintahan baharu ini, pelbagai adat dan kesenian istana Johor–Riau terus dipelihara, termasuk tradisi gamelan. Melalui hubungan rapat antara kerabat Riau–Lingga dan Pahang, kesenian tersebut kemudiannya dibawa ke Semenanjung Tanah Melayu dan menjadi asas kepada perkembangan gamelan Pahang serta gamelan Terengganu.[3]
Tradisi gamelan di Riau–Lingga bagaimanapun semakin merosot pada awal abad ke-20. Selepas Sultan Abdul Rahman Muazzam Shah II dilucutkan oleh pihak Belanda pada tahun 1911 dan kesultanan itu dibubarkan, banyak kegiatan kesenian istana tidak lagi dapat diteruskan seperti sebelumnya. Tradisi gamelan yang pernah berkembang di Lingga turut mengalami nasib yang sama.[4]
Sedikit sahaja tinggalan yang masih dapat dikaitkan dengan tradisi gamelan Riau–Lingga. Menurut catatan muzium tempatan, empat buah bonang yang dipercayai berasal daripada tradisi tersebut kini dipelihara di Muzium Linggam Cahaya di Daik. Alat-alat itu dilaporkan ditemui oleh penduduk Kampung Kerandin di Daerah Lingga Timur dan merupakan antara bukti fizikal yang masih tersisa daripada tradisi gamelan istana Riau–Lingga.[4]
Perkembangan di Pahang
[sunting | sunting sumber]Gamelan mula bertapak di Pahang pada awal abad ke-19. Menurut tradisi istana, satu set alat gamelan dibawa dari Johor–Riau ke Pekan pada tahun 1811 bersempena perkahwinan Wan Esah, adinda Bendahara Tun Ali, dengan Tengku Hussein, putera sulung Sultan Mahmud Shah III dari Johor.[3] Rombongan tersebut dikatakan turut disertai oleh penari dan pemuzik dari Pulau Penyengat.[3] Selepas itu, gamelan menjadi sebahagian daripada kehidupan istana di Pahang dan dikenali sebagai gamelan Pahang, yang dianggap sebagai tradisi gamelan Melayu terawal yang dapat dikesan kewujudannya di Semenanjung Tanah Melayu.[8]
Beberapa sumber turut mengaitkan perkembangan awal tradisi ini dengan hubungan yang berterusan antara Pahang dan istana Riau–Lingga di Daik. Menurut Pahang Dalam Sejarah, Bendahara Seri Maharaja Tun Ali telah berkunjung ke Lingga pada tahun 1835 sempena pertabalan Sultan Mahmud Muzaffar Shah. Dalam lawatan tersebut beliau berpeluang menyaksikan persembahan gamelan istana dan kemudiannya membawa pulang ke Pahang beberapa alat muzik gamelan bersama seorang pemuzik dari Lingga yang dikenali sebagai Encik Basuk untuk melatih para penggiat seni istana.[15]
Had the performance I now describe nearly resembled any of those commonly seen here, or in the Peninsula, there could be little interest in this description, but in the belief that the sight as I saw it is a rare one, seldom witnessed by Europeans and so far undescribed, I have ventured to offer it, as it may, to some, be interesting.
(Jika apa yang saya saksikan itu merupakan sesuatu yang biasa dilihat di sini atau di Semenanjung, tentu tidak banyak yang menarik untuk diceritakan. Tetapi apa yang saya lihat ketika itu begitu jarang berlaku. Orang Eropah jarang berpeluang menyaksikannya, dan saya sendiri belum pernah menemui catatan tentang perkara yang serupa. Jadi, saya memberanikan diri untuk mengisahkannya, kerana mungkin ada yang akan mendapati pengalaman ini menarik.)
— Catatan Frank Swettenham dalam A Malay Nautch, 1878[16]
Menjelang pemerintahan Sultan Ahmad Al-Mu'adzam Shah (1863–1914), gamelan telah berkembang sebagai salah satu kesenian utama istana Pahang dan sering dipersembahkan dalam bentuk yang dikenali sebagai Joget Pahang.[3] Beberapa kumpulan gamelan diwujudkan di bawah naungan kerabat diraja, antaranya oleh Tengku Ampuan Wan Fatimah, Che Zubedah dan Che Besar. Menurut Mubin Sheppard, setiap kumpulan mempunyai penari dan pemuziknya sendiri serta memainkan peranan penting dalam memperkaya lagu, tarian dan amalan persembahan yang berkaitan dengan tradisi tersebut. Para penari yang dikenali sebagai budak joget pula lazimnya terdiri daripada anak-anak gadis yang dibesarkan dalam lingkungan istana dan menerima latihan khusus sejak usia muda.[4][3]
Che Zubedah, isteri Sultan Ahmad dan ibu kepada Tengku Ampuan Mariam, merupakan antara tokoh yang paling berpengaruh dalam perkembangan Joget Pahang. Beliau terlibat secara langsung dalam melatih penari dan pemuzik istana serta memastikan kesinambungan tradisi tersebut. Sheppard juga mencatatkan bahawa beberapa unsur dalam tarian dan busana Joget Pahang mempunyai ciri yang membezakannya daripada tradisi tarian istana lain di Alam Melayu. Beliau turut berpendapat bahawa melodi Timang Burung, salah satu lagu yang paling terkenal dalam gamelan Melayu, mempunyai persamaan dengan sebuah lagu rakyat Cina.[16]
Gambaran terawal yang agak terperinci tentang persembahan Joget Pahang datang daripada penulisan Frank Swettenham. Dalam A Malay Nautch (1878) dan kemudian Malay Sketches (1895), beliau menggambarkan persembahan tarian istana yang diiringi muzik gamelan, lengkap dengan pakaian yang mewah, suasana istiadat yang tersusun dan persembahan yang kadangkala berlangsung dari lewat malam hingga ke waktu subuh.[16]
Menjelang penghujung abad ke-19, Joget Pahang telah menjadi sebahagian daripada kehidupan istana Pahang dan sering dipersembahkan dalam majlis perkahwinan diraja, upacara menyambut tetamu kehormat serta pelbagai istiadat lain.[3] Dalam lingkungan istana inilah lahir dan berkembangnya sebahagian besar lagu serta tarian yang kemudiannya membentuk teras tradisi gamelan Melayu. Selepas kemangkatan Sultan Ahmad pada tahun 1914, kegiatan gamelan di Pahang semakin berkurangan. Namun melalui usaha Che Zubedah dan puterinya, Tengku Ampuan Mariam, tradisi tersebut kemudiannya diteruskan dan mencapai perkembangan yang lebih besar di Terengganu.[8]
Zaman kegemilangan di Terengganu (1913–1942)
[sunting | sunting sumber]Kemasukan gamelan ke Terengganu berkait rapat dengan hubungan kekeluargaan antara kerabat diraja Pahang, Terengganu dan Riau–Lingga.[1] Catatan terawal yang mengaitkan gamelan dengan Terengganu merujuk kepada perkahwinan Tengku Long, puteri Sultan Ahmad Pahang, dengan Sultan Zainal Abidin III pada tahun 1885. Dalam majlis tersebut, Joget Pahang dilaporkan dipersembahkan sebagai sebahagian daripada sambutan perkahwinan diraja. Walaupun perkahwinan itu tidak berkekalan, Sultan Zainal Abidin III dikatakan mula menunjukkan minat terhadap kesenian tersebut dan terus mengadakan persembahan gamelan di istana dengan mendapatkan alat muzik serta pemuzik dari Riau–Lingga.[4]
Perkembangan yang lebih penting berlaku pada tahun 1913 apabila Tengku Sulaiman, bakal Sultan Terengganu, berkahwin dengan Tengku Mariam dari Pahang. Selepas perkahwinan itu, Tengku Mariam membawa bersama alat-alat gamelan, pemuzik dan penari dari Pahang ke Terengganu.[5] Tidak lama kemudian, Che Zubedah turut berpindah ke Terengganu bersama alat gamelan yang sebelumnya digunakan di istana Pahang. Dengan sokongan Tengku Sulaiman, kedua-dua tokoh ini memainkan peranan utama dalam memastikan kesinambungan tradisi tersebut di istana Terengganu.[4][5]
Apabila Tengku Sulaiman ditabalkan sebagai Sultan Sulaiman Badrul Alam Shah pada tahun 1920 dan Tengku Mariam menjadi Tengku Ampuan Mariam, gamelan memasuki zaman kegemilangannya di Terengganu.[1][12] Dikenali sebagai Joget Terengganu, kesenian ini menjadi sebahagian daripada kehidupan istana dan sering dipersembahkan di Istana Maziah sempena pelbagai majlis diraja. Dalam tempoh ini, banyak lagu dan tarian disusun semula, diperhalusi dan diwariskan secara lebih tersusun. Beberapa tarian yang kini dianggap sebagai teras tradisi gamelan Melayu, termasuk Timang Burung, Ayak-Ayak dan Topeng, mencapai bentuk persembahannya yang dikenali hari ini.
Usaha melatih generasi baharu turut diberi perhatian. Penggiat gamelan berpengalaman dari Pahang dijemput untuk mengajar pemain tempatan, manakala Tengku Ampuan Mariam sendiri membimbing para penari istana, termasuk sekumpulan anak angkat yang dikenali sebagai budak joget. Melalui latihan yang dijalankan secara berterusan di dalam istana, lagu, tarian dan adab persembahan gamelan dapat dipelihara serta diwariskan kepada generasi seterusnya.[5]
Menjelang tahun 1920-an sehingga 1930-an, lagu-lagu dan gubahan gamelan Terengganu telah berkembang dengan cukup pesat. Harun Mat Piah dan Siti Zainon Ismail mencatatkan bahawa kira-kira 95 buah lagu telah dihasilkan dalam tempoh tersebut, dengan sekitar 60 daripadanya digubah khusus untuk mengiringi tarian istana. Antara tahun 1928 hingga 1930, Sultan Sulaiman dan Tengku Ampuan Mariam turut melakukan lawatan ke beberapa pusat kebudayaan istana di rantau ini, termasuk Jakarta, Bogor, Sukabumi, Medan dan Bangkok. Pengalaman tersebut memberi ilham kepada perkembangan lanjut muzik dan tarian gamelan Terengganu.[3]
Tengku Ampuan Mariam juga menghasilkan naskhah yang mencatatkan pelbagai aspek tarian istana, manakala Sultan Sulaiman menggubah beberapa buah lagu gamelan dan menggalakkan perkembangan kesenian tersebut. Dalam tempoh inilah nama Joget Gamelan Terengganu semakin digunakan bagi membezakan tradisi yang berkembang di Terengganu daripada bentuk-bentuk gamelan lain di rantau ini.[18]
Walaupun berkembang pesat, gamelan tetap kekal sebagai kesenian khas istana. Persembahannya lazimnya diadakan sempena majlis perkahwinan diraja, sambutan tetamu kehormat dan pelbagai istiadat rasmi, manakala para penarinya terdiri terutamanya daripada wanita dan gadis istana. Alat-alat gamelan pula dianggap sebagai sebahagian daripada harta istana dan dipelihara mengikut adat serta peraturan yang ditetapkan.[18]
Pada tahun 1936, istana Terengganu memperoleh satu set gamelan baharu dari Bali, menandakan satu lagi perkembangan penting dalam sejarah tradisi tersebut.[4] Menjelang pertengahan abad ke-20, Terengganu telah muncul sebagai pusat utama gamelan Melayu. Di sinilah tradisi tersebut mencapai kemuncak perkembangannya dan membentuk ciri-ciri yang membezakannya daripada tradisi gamelan Jawa, sama ada dari segi lagu, tarian, gaya permainan mahupun peranannya dalam kehidupan istana Melayu.[1]
Kemerosotan
[sunting | sunting sumber]
Selepas mencapai zaman kegemilangannya pada separuh pertama abad ke-20, gamelan Melayu mula mengalami kemerosotan akibat perubahan politik dan sosial yang berlaku di Tanah Melayu. Perang Dunia Kedua, bersama-sama perubahan dalam kehidupan istana dan kemunculan bentuk hiburan baharu, menyebabkan banyak kesenian istana semakin kurang dipersembahkan.[4]
Kemangkatan Sultan Sulaiman Badrul Alam Shah pada tahun 1942 menjadi titik penting dalam sejarah gamelan Terengganu. Selepas itu, persembahan gamelan di istana semakin jarang diadakan dan akhirnya tidak lagi menjadi sebahagian daripada kehidupan rasmi istana seperti sebelumnya.[4] Alat-alat gamelan kemudiannya disimpan di Istana Kolam, Kuala Terengganu, di bawah jagaan Tengku Ampuan Mariam. Menurut Ahmad Omar Ibrahim, Tengku Ampuan Mariam pernah menghimpunkan bekas pemuzik dan penari istana serta berpesan supaya lagu-lagu dan tarian gamelan tidak dipersembahkan atau diajarkan kepada orang luar tanpa perkenannya.[3]
Menjelang tahun 1950-an, tradisi ini hampir tidak lagi dipersembahkan. Walau bagaimanapun, pengetahuan tentang lagu, tarian dan cara persembahannya masih tersimpan dalam ingatan beberapa bekas pemuzik dan penari istana yang pernah terlibat secara langsung dengan tradisi tersebut.[5]
Kebangkitan semula selepas perang
[sunting | sunting sumber]
Usaha menghidupkan semula gamelan Melayu bermula pada tahun 1960-an, seiring dengan minat yang semakin meningkat terhadap pemeliharaan warisan budaya Melayu selepas kemerdekaan. Pada peringkat awal, usaha ini banyak bergantung kepada pengkaji sejarah Ahmad Omar Ibrahim dengan bantuan bekas pemuzik dan penari istana yang masih mengingati lagu-lagu, tarian dan adat persembahan yang pernah diamalkan di Terengganu.[3]
Satu perkembangan penting telah berlaku pada tahun 1966 apabila Tan Sri Mubin Sheppard, ketika itu Pengarah Muzium Negara, menemui semula set gamelan istana Terengganu yang masih disimpan di Istana Kolam, Kuala Terengganu. Dengan persetujuan Tengku Ampuan Mariam, alat-alat tersebut didokumentasikan dan digunakan sebagai asas bagi membangkitkan kembali warisan yang telah lama terhenti.[4][12]
Bekas penggiat istana juga turut memainkan peranan utama dalam usaha tersebut. Puan Adnan binti Abdullah atau Mak Nang, antara penari istana terakhir yang masih hidup ketika itu, membantu mengajar semula tarian Joget Gamelan kepada generasi baharu, manakala Muhammad Ismail, yang lebih dikenali sebagai Pak Mat Nobat, membantu mengembalikan lagu-lagu dan cara permainan gamelan yang pernah diamalkan di istana.[4]
Pada tahun 1967, satu persembahan khas diadakan di Istana Kolam dan dirakam oleh Radio Televisyen Malaysia. Persembahan ini merupakan antara kemunculan semula terawal gamelan Melayu selepas lebih dua dekad tidak dipersembahkan secara terbuka.[4]
Kebangkitan semula ini membuka jalan kepada penyebaran gamelan Melayu di luar lingkungan istana. Pada tahun 1969, Orkes Gamelan Diraja Terengganu membuat kemunculan di Festival Muzik dan Drama Asia Tenggara di Universiti Malaya, diikuti persembahan dalam Temasya Seni Melayu pada tahun berikutnya. Sejak itu, gamelan Melayu semakin dikenali oleh masyarakat umum dan mula dipelajari serta dipersembahkan oleh institusi pendidikan dan pertubuhan kebudayaan di seluruh negara.[4]
Perkembangan dan pewarisan
[sunting | sunting sumber]Selepas kebangkitannya semula pada akhir tahun 1960-an dan awal 1970-an, gamelan Melayu tidak lagi terbatas kepada lingkungan istana. Tradisi yang dahulunya dipelihara secara khas oleh kerabat diraja dan penggiat istana mula diperkenalkan kepada masyarakat umum melalui institusi kebudayaan, badan kerajaan dan institusi pengajian tinggi. Perkembangan ini membolehkan gamelan Melayu terus diwarisi walaupun tidak lagi bergantung kepada naungan istana seperti pada masa lalu.[19]
Di Terengganu, antara organisasi yang memainkan peranan penting ialah Kumpulan Kesenian Setiausaha Kerajaan Terengganu (SUKTRA), yang menjadi pusat latihan dan persembahan gamelan Melayu di peringkat negeri. Pada peringkat kebangsaan, Kementerian Kebudayaan, Belia dan Sukan serta Kompleks Budaya Negara turut memperkenalkan gamelan Melayu dalam pelbagai program kebudayaan, festival dan acara rasmi, sekali gus memperluaskan khalayak tradisi tersebut di luar lingkungan istana.[19]
Minat akademik terhadap gamelan Melayu juga semakin berkembang. Pada tahun 1980, Universiti Kebangsaan Malaysia menganjurkan Simposium Gamelan Malaysia yang pertama, menghimpunkan penggiat seni, penyelidik dan sarjana bagi membincangkan sejarah, lagu-lagu dan amalan persembahan gamelan Melayu serta tradisi gamelan lain di Malaysia. Selepas itu, pelbagai seminar, bengkel dan projek penyelidikan dijalankan bagi mendokumentasikan lagu, tarian dan pengetahuan yang masih diingati oleh bekas penggiat istana.[19]
Peranan institusi pendidikan menjadi semakin penting dalam pewarisan tradisi ini. Jika sebelum ini ilmu gamelan dipelajari secara langsung dalam lingkungan istana, ia kemudiannya diajarkan secara lebih tersusun melalui kumpulan gamelan universiti dan institusi seni persembahan. Keadaan ini membuka ruang kepada generasi baharu untuk mempelajari muzik dan tarian gamelan tanpa perlu mempunyai hubungan dengan istana atau keluarga penggiat asal.[19]
Satu perkembangan penting berlaku pada tahun 1994 apabila gamelan Melayu dimasukkan ke dalam kurikulum Akademi Seni Kebangsaan, yang kemudiannya dikenali sebagai Akademi Seni Budaya dan Warisan Kebangsaan (ASWARA). Bersama-sama program yang diwujudkan di Universiti Malaya, Universiti Kebangsaan Malaysia dan beberapa institusi lain, langkah ini membantu melahirkan generasi baharu pemuzik, penari, pendidik dan penyelidik gamelan Melayu.[19]
Menjelang penghujung abad ke-20, gamelan Melayu telah menjadi sebahagian daripada landskap kebudayaan dan pendidikan Malaysia. Walaupun sebahagian kumpulan yang muncul semasa era kebangkitan semula tidak lagi aktif, tradisi ini terus dipelihara melalui pengajaran, penyelidikan, dokumentasi dan persembahan awam. Hari ini, gamelan Melayu kekal sebagai salah satu warisan seni persembahan Melayu yang paling penting dan masih diamalkan dalam pelbagai konteks kebudayaan, pendidikan dan kesenian.[19]
Alat muzik dan lagu
[sunting | sunting sumber]Alat muzik
[sunting | sunting sumber]
Gamelan Melayu menggunakan satu set alat muzik yang berasaskan set gamelan diraja yang dahulunya disimpan di Istana Kolam, Terengganu, sebelum dipindahkan ke Pahang pada tahun 1973. Set tersebut, yang kini dipelihara di Muzium Sultan Abu Bakar, terdiri daripada keromong (bonang), gambang, saron kecil, saron besar, gendang, tiga buah kenong serta sepasang gong gantung. Walaupun bilangannya lebih kecil berbanding kebanyakan set gamelan di Jawa Tengah dan Bali, alat-alat ini sudah mencukupi untuk menghasilkan keseluruhan corak lagu dan irama yang menjadi ciri permainan gamelan Melayu.[7]
Setiap alat memainkan peranan yang berbeza dalam sesebuah persembahan. Keromong, gambang, saron kecil dan saron besar membawakan lagu utama, manakala gendang mengawal rentak serta perubahan tempo. Kenong dan gong pula berfungsi menandakan bahagian-bahagian tertentu dalam sesuatu lagu serta memberi penegasan kepada penghujung rangkaian melodi. Gabungan alat-alat ini menghasilkan bunyi yang lembut dan tersusun, yang menjadi salah satu ciri utama gamelan Melayu.[11][3][20]
| Alat muzik | Keterangan | Fungsi |
|---|---|---|
| Keromong (Bonang Barung) | Sepuluh gong kecil yang disusun mendatar | Membawakan lagu utama |
| Gambang | Alat muzik kayu seakan-akan xilofon | Menghuraikan dan memperindah melodi |
| Saron kecil (Saron Barung) | Metalofon bersaiz sederhana | Membawa rangka lagu |
| Saron besar (Saron Demung) | Metalofon bernada lebih rendah | Membawa rangka lagu |
| Gendang | Gendang dua muka | Mengawal rentak dan tempo |
| Kenong | Tiga gong berbusut bersaiz besar | Menandakan bahagian lagu |
| Gong kecil | Gong gantung | Memberi penegasan pada frasa muzik |
| Gong besar | Gong gantung bersaiz besar | Menandakan pengakhiran rangkaian lagu |
Lagu dan gubahan
[sunting | sunting sumber]
Lagu-lagu gamelan Melayu kebanyakannya dimainkan sebagai iringan kepada tarian istana dan pelbagai majlis rasmi. Berbeza dengan kebanyakan tradisi gamelan Jawa yang sering dikaitkan dengan persembahan teater seperti wayang dan ketoprak, gamelan Melayu berkembang dalam lingkungan hiburan istana, upacara diraja dan persembahan tarian. Sebahagian besar lagu yang dimainkan mempunyai hubungan dengan kisah-kisah Panji, iaitu kumpulan cerita percintaan dan pengembaraan istana yang tersebar luas di seluruh Kepulauan Asia Tenggara dan kemudiannya menjadi sebahagian daripada kebudayaan istana Melayu.[20]
Banyak lagu dalam tradisi ini berkait dengan watak, peristiwa atau perlambangan tertentu. Timang Burung, antara lagu yang paling terkenal, dikaitkan dengan Raden Galoh Cendera Kirana dan burung kesayangannya, manakala Ayak-Ayak menggambarkan suasana persiapan menjelang sesuatu majlis diraja. Lagu Perang pula lazim dimainkan sebagai iringan adegan pertempuran dalam tarian istana. Lagu-lagu seperti Ketam Renjung dan Togok mengambil ilham daripada gerak-geri haiwan dan burung, sementara Bujang Emas, Gambuh dan Geliong berkait dengan kisah-kisah yang melibatkan watak Panji, kehidupan istana dan percintaan diraja.[16]
Amalan persembahan
[sunting | sunting sumber]Tarian
[sunting | sunting sumber]
Gamelan Melayu tidak dapat dipisahkan daripada tradisi tarian istana yang dikenali sebagai Joget Gamelan. Sebahagian besar tarian dalam tradisi ini bersumberkan kisah-kisah Panji daripada Jawa dan cerita istana yang tersebar luas di Alam Melayu, manakala sebahagian yang lain lebih menonjolkan kehalusan gerak tari serta keindahan adab dan tingkah laku istana. Sesuatu tarian boleh dipersembahkan secara berasingan atau sebagai sebahagian daripada pementasan yang lebih panjang berdasarkan karya sastera seperti Syair Siti Zubaidah Perang Cina.[19]
Catatan tentang persembahan istana pada awal abad ke-20 turut menyebut kejadian penari mengalami keadaan seperti separa sedar ketika persembahan berlangsung hingga larut malam. Dalam kalangan masyarakat setempat, keadaan tersebut kadangkala dikaitkan dengan gangguan makhluk halus atau kerasukan.[22]
Tujuh tarian lazimnya dianggap sebagai teras kepada tradisi yang masih dipersembahkan hingga kini. Topeng berkaitan dengan upacara menyambut kepulangan pahlawan dari medan perang, manakala Timang Burung menggambarkan seekor burung kesayangan milik Raden Galoh Cendera Kirana, salah seorang watak utama dalam kisah Panji. Togok, yang mengambil nama daripada watak dalam Hikayat Panji Semerang, turut memperlihatkan gerak tari yang meniru pergerakan burung. Berbeza dengan tarian-tarian tersebut, Ayak-Ayak lebih menekankan keindahan dan kelembutan gerak tari tanpa terikat kepada jalan cerita tertentu.[16]
Tarian lain pula menggambarkan kehidupan di lingkungan istana dan kisah-kisah sastera tradisional. Lambang Sari memaparkan kegiatan puteri-puteri istana ketika bersiram, berhias dan beriadah di taman larangan. Perang Manggung mengangkat adegan peperangan yang diolah dalam bentuk gerak tari yang tersusun dan penuh gaya, manakala Geliong berkisarkan pertukaran seorang bayi diraja dengan anak seorang pembesar, tema yang sering muncul dalam cerita istana Melayu. Kesemua tarian ini terus menjadi asas kepada persembahan Joget Gamelan pada masa kini.[16]
Busana dan perhiasan
[sunting | sunting sumber]Busana yang dipakai dalam persembahan gamelan Melayu berasaskan pakaian istana yang pernah digunakan dalam lingkungan kerabat diraja Pahang dan Terengganu. Penari wanita lazimnya mengenakan baju yang dipadankan dengan kain sarung, diperbuat daripada kain sutera, songket atau benang emas. Pemakaian tersebut mencerminkan kehalusan budaya istana dan menjadi salah satu unsur penting dalam persembahan Joget Gamelan.[16]
Penari turut mengenakan pelbagai perhiasan kepala dan aksesori yang menjadi sebahagian daripada tradisi berpakaian istana. Antaranya termasuk gerak gempa, gandik, bunga tajuk dan gayut tengkuk, selain rantai leher serta bengkung yang dipakai di pinggang. Perhiasan ini lazimnya dihiasi manik, labuci dan kemasan logam bagi menyerlahkan penampilan penari. Pada masa lalu, sebahagian daripadanya dibuat sendiri oleh penari menggunakan bahan seperti kain benang emas, namun kini kebanyakannya dihasilkan oleh pembuat kraftangan yang mahir.[16]
| Perhiasan | Keterangan |
|---|---|
| Gerak gempa | Hiasan kepala berbentuk bunga lima kelopak |
| Gandik | Hiasan yang dipakai pada dahi |
| Bunga tajuk | Hiasan yang dipasang pada sanggul |
| Gayut tengkuk | Hiasan yang tergantung di bahagian belakang sanggul |
| Cekak leher | Kalung atau hiasan leher |
| Bengkung dan pending | Tali pinggang dan kepala tali pinggang berhias |
Adat dan tatacara persembahan
[sunting | sunting sumber]Persembahan gamelan Melayu masih mengekalkan pelbagai adat dan tatacara yang diwarisi daripada tradisi istana. Alat-alat gamelan diberikan penghormatan tertentu kerana suatu ketika dahulu ia dianggap sebagai sebahagian daripada kebesaran istana dan digunakan dalam majlis rasmi diraja. Oleh itu, terdapat pelbagai pantang larang dan adab berkaitan cara mengendalikan, menyusun serta memindahkan alat muzik semasa latihan dan persembahan.[16]
Penari juga dikehendaki mematuhi adab persembahan yang diwarisi daripada tradisi istana. Busana dan perhiasan dipakai mengikut aturan tertentu, manakala gerak tari serta susunan persembahan lazimnya mengikuti bentuk yang telah ditetapkan. Salah satu unsur yang paling dikenali ialah gerak angkat sembah, yang dilakukan pada permulaan dan penutup persembahan sebagai tanda hormat. Bentuk dan cara pelaksanaannya boleh berubah mengikut suasana persembahan, sama ada dalam majlis istana ataupun persembahan untuk khalayak umum.[16]
Kedudukan dalam budaya dan pengiktirafan warisan
[sunting | sunting sumber]
Dalam budaya istana Melayu, gamelan bukan sekadar hiburan, malah menjadi sebahagian daripada adat dan istiadat diraja. Muzik, tarian, busana serta adab persembahan saling berkait dan membentuk satu tradisi yang lengkap. Dalam majlis perkahwinan diraja, istiadat rasmi dan pelbagai acara istana, persembahan Joget Gamelan sering menjadi pelengkap yang menyerlahkan kemegahan serta kehalusan budaya istana Melayu.[7]
Pengiktirafan terhadap kepentingan sejarah dan kebudayaan gamelan Melayu membawa kepada pendaftarannya sebagai Warisan Kebangsaan pada tahun 2009 di bawah kategori warisan budaya tidak ketara. Pengiktirafan tersebut dibuat oleh Jabatan Warisan Negara menurut peruntukan Akta Warisan Kebangsaan 2005 (Akta 645), yang menyediakan kerangka perundangan bagi mengenal pasti, melindungi dan memelihara warisan yang mempunyai nilai penting kepada negara.[4]
Sejak disenaraikan sebagai Warisan Kebangsaan, pelbagai usaha telah dijalankan untuk memastikan kelangsungan tradisi ini, termasuk melalui penyelidikan, pendokumentasian, pendidikan dan persembahan. Peranan tersebut digerakkan oleh institusi kebudayaan, institusi pengajian tinggi serta badan-badan yang terlibat dalam pemeliharaan warisan negara.[7]
Pada tahun 2025, Menteri Pelancongan, Seni dan Budaya Malaysia, Tiong King Sing, menyatakan sokongan terhadap penyertaan Malaysia dalam usaha berkaitan pengiktirafan gamelan oleh UNESCO. Beliau menyifatkan gamelan sebagai warisan budaya bersama masyarakat di rantau ini dan menekankan kepentingan kerjasama berterusan antara Malaysia dan Indonesia dalam usaha memelihara serta mempromosikan tradisi tersebut.[23]
Lihat juga
[sunting | sunting sumber]Rujukan
[sunting | sunting sumber]- 1 2 3 4 5 6 7 "Gamelan Melayu: Sejarah Dan Keindahan Irama Tradisional". Discovery Terengganu (dalam bahasa Malay). Dicapai pada 23 May 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- 1 2 3 4 5 "Studio Gamelan Gangsapura Komited Gilap Pewaris Seni". Bernama (dalam bahasa Malay). 10 July 2024. Dicapai pada 23 May 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Teuku Iskandar, Teuku Umar Ilany (15 December 2021). "Malay Gamelan: Playing Techniques of the Keromong and Gambang" (PDF). International Journal of Creative Industries. doi:10.35631/IJCREI.38001.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 "Sejarah". Gamelan Melayu (dalam bahasa Malay). Dicapai pada 23 May 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- 1 2 3 4 5 6 7 "Tengku Ampuan Mariam: Permaisuri Berjiwa Seni". Bebas News (dalam bahasa Malay). Dicapai pada 24 May 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- 1 2 "Performing Joget Gamelan through archives and social memory". Congent Arts & Humanities. 12 July 2023. Dicapai pada 11 June 2026.
- 1 2 3 4 "Gamelan Melayu: Warisan Kebangsaan yang Bermula dari Perkahwinan Diraja 1811". Binmansor (dalam bahasa Malay). Dicapai pada 11 June 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- 1 2 3 "Gamelan 208 tahun". Harian Metro (dalam bahasa Malay). 24 July 2019. Dicapai pada 23 May 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ Norsafini, Jafar; Rahmah, Bujang (2015). "Creative Reinvention of Joget Gamelan in Malaysia". International Journal of Cultural and Creative Industries. 3 (1).
- ↑ "Gamelan Melayu: New instrumentation setup in the assemble". Universiti Malaya. Dicapai pada 13 June 2026.
- 1 2 "The History of Gamelan". Sanggarseni (dalam bahasa Malay). Dicapai pada 11 June 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- 1 2 3 4 5 "Kenali Gamelan bersama Gangsapura". Warisan KL (dalam bahasa Malay). 13 February 2025. Dicapai pada 24 May 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ Rosyadi; Mintosih, Sri; Soeloso (1993). Hikayat Banjar dan Kotaringin (dalam bahasa Indonesian). Jakarta, Indonesia: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, Direktorat Jenderal Kebudayaan – melalui Internet Archive. p.105.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ Sulalatus salatin (Sejarah Melayu) (dalam bahasa Malay). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, Kementerian Pelajaran, Malaysia. 1979. m/s. 117.CS1 maint: unrecognized language (link)
- 1 2 "Menabuh Gamelan Melayu". Jantung Melayu (dalam bahasa Indonesia). 10 September 2018. Dicapai pada 25 May 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 "Joget Melayu Istana Tarian Gamelan Menerusi Kaedah Sejarah Lisan" (PDF). UiTM (dalam bahasa Malay). 2018. Dicapai pada 24 May 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ "Komposisi Joget Gamelan Timang Burung oleh Ahmad Omar" (PDF). Aswara (dalam bahasa Malay). Dicapai pada 13 June 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- 1 2 "Joget Gamelan Terengganu Dari Aspek Penceritaan" (PDF). Unimas (dalam bahasa Malay). Dicapai pada 7 June 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- 1 2 3 4 5 6 7 "Reinvensi Joget Gamelan Di Malaysia" (PDF). Aswara (dalam bahasa Malay). Dicapai pada 31 May 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- 1 2 "komunikasi, instrumentasi dan seni persembahan gamelan melayu dan jawa" (PDF). UKM (dalam bahasa Malay). Dicapai pada 11 June 2026.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ "Gamelan Melayu Sound Preservation and Archiving through Recording Methods and Production Techniques" (PDF). Logos. Dicapai pada 13 June 2026.
- ↑ "Culture - Beautiful Terengganu". Beautiful Terengganu. Dicapai pada 11 June 2026.
- ↑ "Malaysia eyes inclusion in UNESCO's Gamelan inscription". Dayak Daily. 15 March 2025. Dicapai pada 11 June 2026.